Κοινωνία

Ο αναρχικός συλλέκτης | Η Εφημερίδα των Συντακτών

Ο αναρχικός συλλέκτης | Η Εφημερίδα των Συντακτών

Μια πρώτη μεγάλη διαδικτυακή έκθεση που παρουσιάζεται από το πρωτοποριακό μουσείο στη Μητρόπολη των ΗΠΑ είναι αφιερωμένη στον Φελίξ Φενεόν, αυτήν την ελάχιστα γνωστή φιγούρα του κόσμου της τέχνης με την εξαιρετική επιρροή. Διερευνά σε βάθος την προσωπικότητα του ένθερμου αναρχικού, κριτικού τέχνης, συντάκτη, εκδότη, εμπόρου και συλλέκτη, αλλά και εμβαθύνει στον τρόπο που διαμόρφωσε την ανάπτυξη του μοντερνισμού, καθώς διαδραμάτισε βασικό ρόλο στη σταδιοδρομία των Ζορζ Σερά, Πολ Σινιάκ, Πιερ Μπονάρ, Ανρί Ματίς και πολλών άλλων κορυφαίων καλλιτεχνών.

Τι είναι ένας οραματιστής αλήθεια; Είναι απλά ένας μακριά από την πραγματικότητα ονειροπόλος; Ή ένας ιδεαλιστής, πραγματιστής με αλτρουιστικά κίνητρα; Υπάρχει απάντηση. Είναι εκείνος που σκέφτεται το μέλλον ή τις εξελίξεις στον κόσμο μας με δημιουργικό και ευφάνταστο τρόπο. Είναι εκείνο το άτομο που θα λέγαμε «πηγαίνει» μπροστά από την εποχή του και έχει στον νου και στη φαντασία του ένα ισχυρό σχέδιο που θα φέρει αλλαγές στο μέλλον. Ουσιαστικά οι ριζοσπαστικές ιδέες του έρχονται σε αντίθεση με τα κρατούντα της εποχής και σίγουρα οι πράξεις του θα επιφέρουν ρήξεις με το παρελθόν και τις αγκυλώσεις.

Στον ορισμό ενός οραματιστή λοιπόν θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι κάποιο «ανήσυχο» άτομο με ασυνήθιστες ή προοδευτικές ιδέες για το μέλλον και τις εξελίξεις.

Οι οραματιστές απλά φαντάζονται «αυτό» που δεν υπάρχει ακόμη, αλλά μπορεί κάποια μέρα να έρθει και να απογειώσει τη ζωή, την καθημερινότητα, την ίδια την πραγματικότητα. Τα οράματά τους είναι μια «ματιά» στο πιθανό μέλλον μας και ατενίζουν με ουτοπικό τρόπο αυτό που ακόμα δεν υπάρχει στον κόσμο. Μπορεί να υπάρχει σε έναν άλλο κόσμο, μελλοντικό, ιδανικό και τέλειο, όπως τον φαντάστηκε ή τον σκέφτηκε ο άνθρωπος που οραματίζεται. Με άλλα λόγια, ο οραματιστής μπορεί «να δει» κάτι που μπορεί να γίνει πολύ πριν συμβεί πραγματικά.

Μερικοί άνθρωποι χρησιμοποιούν μαθηματικά μοντέλα για να κάνουν «οραματιστικές ανακαλύψεις» ακόμα και στη φύση του Σύμπαντος και γίνονται αυτό που λέμε κοσμικοί προφήτες. Υπάρχουν οι εφευρέτες που αντιλαμβάνονται ένα πρόβλημα και βρίσκουν έναν τρόπο για να δημιουργήσουν κάτι που κανείς άλλος δεν είχε ποτέ φανταστεί. Αλλοι πάλι δίνουν έμφαση στην επικοινωνία και κάποιοι αναλαμβάνουν ρόλο στην οργάνωση μιας κοινωνικής ομάδας. Το όραμα του μέλλοντος συνήθως συνδέεται με τις εξελίξεις στην τεχνολογία ή τις κοινωνικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις που επιδιώκεται να έλθουν.

Στην τέχνη ο δημιουργός είναι πάντα οραματιστής. Η ιδέα, η σύλληψη του έργου, αλλά και ο δρόμος προς την επίτευξη της δημιουργίας φέρνουν τον καλλιτέχνη στον κεντρικό ρόλο του οράματός του. Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να αποτυπώσει με νέες ιδέες και σχήματα την έμπνευσή του, συγχωνεύοντας στην εικαστική τέχνη τον χώρο με τον κοινωνικό περίγυρο και τη φύση.

Μάλιστα στο τέλος του 19ου αιώνα, τότε που η Ευρώπη άλλαζε, εμφανίζονται οι πρωτοπόροι καλλιτέχνες που μέσα από τη δουλειά τους μεταμορφώνουν την τέχνη. Παίρνουν νέους αισθητικούς δρόμους ώστε τα δημιουργήματά τους να είναι τα οράματα μιας νέας ιδεολογίας κοντά στις μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές. Διεκδικούν με πάθος και περισσή ανησυχία τους δρόμους που τους έφεραν στην κορυφή των εικαστικών μεταρρυθμίσεων αλλά και στην κοινωνική ριζοσπαστικοποίηση. Η ριζική ανανέωση και η φυγή προς το μέλλον επιχειρούνται με τις επαναστατικές μεθόδους στην απεικόνιση και την τεχνογνωσία σε κάθε μορφή τέχνης, μέσα από ανανεωτικές και ζωογόνες φόρμες που οι δημιουργοί οραματίζονται και ανακαλύπτουν.

Νέες τάσεις, τεχνοτροπίες και τρόποι έκφρασης φέρνουν την επανάσταση, την Μπελ Επόκ και μαζί τον μετα-ιμπρεσιονισμό, που θα οδηγήσει στον μοντερνισμό. Οι εικαστικές τέχνες ξεπερνούν τον ιμπρεσιονισμό που τις μεταμόρφωσε και οι δημιουργοί πλέον γίνονται η πρωτοπορία για την οικοδόμηση ενός νέου κόσμου, μιας νέας κοινωνίας του μέλλοντος.

Ερχεται η αβάν γκαρντ εποχή που έμελλε να φέρει στον χώρο της τέχνης, του πνεύματος και της πολιτικής κάθε τι τολμηρό, που θεωρητικά τουλάχιστον προηγείται της εποχής του, για να προϊδεάσει τη μελλοντική καθολική αποδοχή από το κοινό και να γίνει μέρος της ζωής.

Καινοτόμοι καλλιτέχνες εμφανίζονται. Ανάμεσά τους οι Γάλλοι ζωγράφοι Ζορζ Σερά (1859-1891) και Πολ Σινιάκ (1863-1935), που καταφέρνουν να εφαρμόσουν στον καμβά επιστημονικές θεωρήσεις και πειραματισμούς για το φως, τις σκιάσεις και το χρώμα. Οι μικρές κουκκίδες καθαρού χρώματος που εφαρμόζουν με το πινέλο τους αναμειγνύονται οπτικά για τον θεατή δίνοντας ένα αριστουργηματικό αποτέλεσμα στο οπτικό σύνολο του έργου.

Χρειάζονται όμως χαρισματικοί κριτικοί και οραματιστές συλλέκτες για να εμπνευστούν και να προωθήσουν τις δημιουργίες αυτών που κάνουν τα βήματα της υπέρβασης μέσα από τη δουλειά τους.

Ενας τέτοιος μεγάλος οραματιστής ήταν ο Φελίξ Φενεόν (1861-1944). Κριτικός τέχνης, συντάκτης, εκδότης, έμπορος και συλλέκτης, αν και στο ευρύ κοινό άγνωστος ακόμα και σήμερα. Είναι ο άνθρωπος που διακριτικά από τα παρασκήνια στην εποχή του έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στην επιτυχημένη σταδιοδρομία πολλών κορυφαίων καλλιτεχνών, από τους Σερά και Σινιάκ μέχρι τους Πιερ Μπονάρ (1867-1947) και Ανρί Ματίς (1869-1954).

Γεννημένος στο Τορίνο της Ιταλίας, μεγάλωσε στη Βουργουνδία, καθώς ο πατέρας του ήταν πωλητής που ταξίδευε. Καταλαμβάνει την πρώτη θέση στις κατατακτήριες εξετάσεις και μετακομίζει στο Παρίσι για να εργαστεί στο Πολεμικό Γραφείο ως επικεφαλής τμήματος. Στην Πόλη του Φωτός, ο Φενεόν έρχεται σε επαφή με την τέχνη και συχνάζει στα εικαστικά σαλόνια υποστηρίζοντας τις νέες τάσεις, όπως επίσης γνωρίζει και γίνεται ενεργό μέλος στους αναρχικούς κύκλους της εποχής.

Είναι πράγματι ειρωνεία και κάπου ασυμβίβαστο το γεγονός πως ένας άνθρωπος που εργαζόταν για 13 ολόκληρα χρόνια στο Πολεμικό Γραφείο της γαλλικής πρωτεύουσας ήταν και παρέμενε έντονα ενεργός στη στήριξη αναρχικών κύκλων και κινημάτων.

Το 1894 συλλαμβάνεται από τη γαλλική αστυνομία ως ύποπτος για την τοποθέτηση βόμβας στο εστιατόριο «Foyot», ένα δημοφιλές στέκι πολιτικών. Την ίδια εποχή οι υποψίες της αστυνομίας στρέφονται εναντίον του και για τη δολοφονία του Γάλλου προέδρου Σαντί Καρνό (1837-1894). Με άλλους 29 αναρχικούς παραπέμπεται να δικαστεί με την κατηγορία της συνωμοσίας σε μια δίκη που έμεινε γνωστή ως η Δίκη των Τριάντα. Ο Φενεόν αθωώθηκε, όμως το όνομά του έγινε γνωστό καθώς μέχρι τότε δρούσε από τα παρασκήνια. Στη δίκη υπερασπίστηκε με θάρρος τα δικαιώματά του ως ελεύθερος πολίτης και αναρχικός ιδεολόγος.

Μετά τη δίκη και αφού πλέον έχασε τη δουλειά του, ο δικηγόρος του φρόντισε να εργαστεί στο περιοδικό «La Revue Blanche» ως συντάκτης και κριτικός για τη μεγάλη του αγάπη, την εικαστική τέχνη. Εργάστηκε εκεί μέχρι το 1903, προώθησε το έργο των Σερά και Σινιάκ μέσω των δημοσιευμάτων του και οργάνωσε ως επιμελητής την πρώτη αναδρομική έκθεση του Σερά το 1900.

Αμέσως μετά το κλείσιμο του περιοδικού εργάζεται στη φιλελεύθερη «Le Matin», σχολιάζοντας καθημερινά ειδησάρια σε τρεις-τέσσερις αράδες. Από το 1906 αναλαμβάνει τη διεύθυνση της «Galerie Bernheim-Jeune» και ασχολείται με την προώθηση των νεο-ιμπρεσιονιστών. Παραμένει μέχρι το 1925 και σε ηλικία 63 ετών συνταξιοδοτείται και αποσύρεται από το προσκήνιο. Εξακολουθεί όμως μέχρι τον θάνατό του να συλλέγει πρωτοποριακά έργα.

Το Βραβείο Φενεόν (The Fénéon Prize) καθιερώνεται το 1949 από τη σύζυγό του με βάση τα έσοδα από την πώληση της συλλογής του.

Αυτήν την εποχή το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Νέας Υόρκης (ΜοΜΑ) παρουσιάζει την έκθεση «Félix Fénéon: The Anarchist and the Avant-Garde – From Signac to Matisse and Beyond» (Φελίξ Φενεόν: ο αναρχικός και η αβάν γκαρντ – από τον Σινιάκ στον Ματίς και πιο πέρα) και έρχεται να τιμήσει τον οραματιστή και αγωνιστή άνθρωπο. Αν και λόγω της πανδημίας COVID-19 το μουσείο εξακολουθεί να παραμένει κλειστό, μπορούμε να ξεναγηθούμε διαδικτυακά.

Παρουσιάζονται περίπου 130 έργα από τη συλλογή του, που αναδεικνύουν τις πρωτοβουλίες του για να βοηθήσει τους καινοτόμους καλλιτέχνες μέσω των κριτικών, των εκθέσεων που διοργάνωνε, αλλά και των εξαγορών του. Ο Φενεόν ήταν επίσης ένας πρωτοπόρος συλλέκτης τέχνης από την Αφρική και την Ωκεανία και η συλλογή του είναι γεμάτη από έργα τέχνης των ιθαγενών πληθυσμών.

Υπερασπιστής της σταδιοδρομίας των νέων αβάν γκαρντ καλλιτεχνών, ο Φελίξ Φενεόν πίστευε με πάθος πως η πρωτοπορία θα οδηγήσει σε μια νέα χρυσή εποχή και στην κοινωνική ουτοπία. Συγκέντρωσε στη συλλογή του σημαντικά έργα που θαύμαζε, έγγραφα, γράμματα και φωτογραφίες που παρουσιάζονται ως μοναδικό δείγμα ώστε να υπογραμμιστεί ο τεράστιος αντίκτυπος της προσωπικότητάς του στην ανάπτυξη του μοντερνισμού στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Μα πάνω από όλα ο Φενεόν ήταν ένας ένθερμος αναρχικός σε μια περίοδο οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων, που πίστευε ολοκληρωτικά στο δυναμικό της πρωτοποριακής τέχνης στην προώθηση ενός πιο αρμονικού και ισότιμου κόσμου.


📍 «Félix Fénéon: The Anarchist and the Avant-Garde – From Signac to Matisse and Beyond». Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (ΜοΜΑ). 

📍 Μένουμε ασφαλείς! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο και παίρνουμε μέρος σε online ξεναγήσεις και εκδηλώσεις.


Πηγή