Κοινωνία

Μια λάθος ζωή δεν μπορείς να τη ζήσεις σωστά

Η Εφημερίδα των Συντακτών

Zούμε σε έναν κόσμο που σπαράσσεται από τάσεις επιβολής προσώπων, ιδεών και προτύπων. Σε μια οικονομική συγκυρία που δημιουργεί με πρωτοφανείς ρυθμούς νεόπτωχους, οι μόνες χαραμάδες ελπίδας παραμένουν η τέχνη και ο πολιτισμός, με προεξάρχοντα ρόλο τον κινηματογράφο. Φαίνεται πως έχουμε καλά εκπαιδευτεί να προσπερνάμε τον πόνο και τη θλίψη γύρω μας, γιατί για τους περισσότερους από εμάς η ζωή έχει μετατραπεί σε έναν ιδιότυπο αγώνα επιβίωσης.

Ολα αυτά τα ανακαλούμε όμως στη μνήμη μας όταν βρισκόμαστε μπροστά σε έναν τραγικό «ήρωα», έναν άντρα κατακερματισμένο και κυριευμένο από τα ψυχολογικά του προβλήματα, που φαντασιώνεται μια καριέρα ως stand up κωμικού, η οποία μάλιστα απογειώνεται μετά τη συνάντησή του με έναν διάσημο κωμικό της τηλεόρασης. Οι φαντασιώσεις αυτές μετουσιώνονται σε αληθινό κοινωνικό παροξυσμό, με την όλη επικίνδυνη διαδρομή του να αποτελεί μια ματιά στην εμμονή της σημερινής κουλτούρας της πληροφορίας, της αυτο-εικόνας και της διασημότητας.

Υπό το πρίσμα αυτής της υπενθύμισης κι έχοντας όλοι μας σε εξέχουσα θέση στην οθόνη του κινητού μας κάποιο εικονίδιο εφαρμογής των social media, που βαδίζει αγκαζέ με την ψηφιακή σκλαβιά μας, είναι σαφές ότι ο Joker αποτελεί θέαμα ακατάλληλο τόσο για ανήλικους όσο και για ενήλικους θεατές. Οχι μόνον εξαιτίας των βίαιων εκφράσεων της ψυχικής νόσου του, αλλά κυρίως γιατί συμβολίζει την πλέον «επαναστατική φιγούρα» που θίγει τη σχέση μας με την παραβατικότητα, καταδεικνύοντας πως η τρέλα είναι το σύμπτωμα της κοινωνικής δυσφορίας που ζούμε. Χρωματίζει έντονα τις ελλείψεις μας με το κόκκινο του αίματος, το πράσινο της «χαμένης φύσης» μας και του λευκού, όπου το πρόσωπο αποτελεί τον καμβά πάνω στον οποίο επιτρέψαμε από πολύ νωρίς στις συνθήκες να σχηματίσουν την περσόνα που χρόνια αργότερα ως άλλοι Jokers θα κοιτάζουμε στον καθρέφτη και θα γελάμε σαρκαστικά αφήνοντας την ίδια στιγμή ένα δάκρυ να κυλάει σαν μια βουβή κραυγή για όσα εγκαταλείψαμε.

Η αλλοτρίωση και η βαθιά «εξάρθρωση» του ανθρώπινου πνεύματος, που χαρακτηρίζουν τη σημερινή κοινωνία, παρομοιάζονται μαρξιστικά ως η κατάσταση μιας μητέρας που αφού γεννάει της αφαιρείται αμέσως το μωρό, το οποίο μετατρέπεται σε κάτι άγριο, αλλότριο, άβουλο, υποχείριο σε χέρια ξένα και έκθετο σε κάθε είδος κινδύνου.

Πολλοί άνθρωποι ενθαρρύνονται να πιστεύουν ότι αυτά τα προβλήματα και οι διαταραχές, όπως η ψύχωση, η σχιζοφρένεια, το άγχος, η κατάθλιψη και ο αυτοτραυματισμός, είναι συμπτώματα ενός «άρρωστου κόσμου». Ωστόσο, δεν μελετάμε διόλου τι γίνεται αν το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ζούμε σε μια λανθασμένη κοινωνία ή τουλάχιστον αν τρέφεται από το γεγονός αυτό. Ερχεται συχνά στο μυαλό μου η ρήση του Αντόρνο, «λάθος ζωή δεν μπορεί να ζήσει σωστά». Παραφράζοντας κάπως τη ρήση αυτή θα έλεγα: «Λάθος κοινωνία δεν μπορεί να ζήσει σωστά».

Η ρίζα αυτής της παθολογικής κατάστασης φαίνεται να βρίσκεται στο ότι ζούμε σε ένα κοινωνικό και οικονομικό σύστημα αντίθετο με την ψυχολογία μας και τη νευρολογία μας. Η συνειδητοποίηση ότι ο εσωτερικός και ο εξωτερικός μας κόσμος αλληλεπιδρούν διαρκώς μεταξύ τους ίσως αποτελεί το «μεγάλο στοίχημα» του αιώνα μας.

Αν κατανοήσουμε την ψυχολογία της ανθρώπινης ανάπτυξης και τον αντίκτυπο που έχουν οι οικονομικές και κοινωνικές πρακτικές που εφαρμόζονται, κατανοώντας πόσο βαθιά είναι η σύνδεση μεταξύ τους –άρα και η επιρροή που ασκούν μέσα μας–, τότε το μόνο που μένει είναι να μετατρέψουμε τις προσλαμβάνουσες αυτές σε εργαλεία κατά του εξορθολογισμού της άνεσης και της πρόσκαιρης ευφορίας η οποία μας οδηγεί μαθηματικά στην ανικανότητα να αγαπήσουμε, να δεσμευτούμε, να πιστέψουμε και να νιώσουμε κάποια ακεραιότητα σε οποιονδήποτε τομέα της ζωής μας.

Είναι κοινώς αποδεκτό ότι η πολιτική και οι διαμορφώσεις της κοινωνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, γι’ αυτό και σε κάθε πολίτευμα αντιστοιχεί και ένας τύπος ψυχικής διαμόρφωσης, όπως πολύ εύστοχα είχε επισημάνει ο σπουδαίος Γάλλος φιλόσοφος και ψυχαναλυτής Φελίξ Γκουαταρί (Felix Guattari). Η τρέλα είναι, συνεπώς, πάντα βαθιά πολιτική. Το ίδιο και η «θεραπεία» που εφαρμόζει η κάθε πολιτεία στην κοινωνία της, γιατί ποιος θέλει να «δαγκώσει» φανερά το χέρι που τον ταΐζει;

Ο τρόπος που βλέπουμε τον Joker και την ψύχωσή του δείχνει ποιοι είμαστε και τι είδους πολιτική ασκούμε στις χώρες που ανήκουμε. Είναι ο βασικότερος λόγος που η ταινία αυτή προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση. Οχι τόσο για την αισθητική ή την κινηματογραφική γραμματική της, αλλά κυρίως για τον «πεινασμένο, άρρωστο λύκο» που κρύβουμε όλοι μέσα μας.

* Συμβουλος ψυχικής υγείας, κινηματογραφοθεραπεύτρια


Πηγή